De vragen en discussies die bij Geschiedenis II: De vorming van de moderne wereld, 1500-1945 horen: verbanden, tegenstellingen en denkfouten uit de stof. 70 vragen, waarvan 70 met een antwoord dat vrij te lezen is.
Machiavelli begon zelf bij de oudheid: hij geloofde dat je van het verleden kon leren. Hij vond alleen dat zijn tijdgenoten de lessen verkeerd begrepen, en dat ze de ware drijfveren van mensen niet kenden. Petrarca geloofde volledig in de kracht van klassieke wijsheid. Machiavelli vond die wijsheid nog steeds belangrijk, maar zag dat je haar niet zomaar op het heden kunt toepassen. Noble sluit de paragraaf af met: met Machiavelli werden de humanistische ideeën over hervorming volwassen.
Kijk eerst naar wat Noble over 1300 zegt: de onderwerpen waren meestal religieus, maar de boodschap was verweven met burgerwaarden. Denk daarna aan de David voor het stadhuis en aan de Medici als de drie wijzen. Is de vraag dan wel goed gesteld?
Noble ziet in beiden de kracht én de grenzen van het humanisme. More schreef in Utopia over vrede en verdraagzaamheid, maar was in dienst van Hendrik VIII verantwoordelijk voor de vervolging van Engelse protestanten. Erasmus vermeed altijd werk voor gezagsdragers, al was hij als secretaris van een bisschop het klooster uit gekomen. Zijn Nieuwe Testament werkte door in de Reformatie. Voor de religieuze kant van het noordelijke humanisme is Erasmus dus het sterkere symbool, al ging ook zijn oproep tot verdraagzaamheid verloren.
Isabella d'Este legde via cultuur contacten voor de politiek van de Gonzaga. Bij Castiglione sturen de vrouwen het gesprek met grappen, maar ze kunnen het zich niet veroorloven het debat te overheersen. Noble noemt hun invloed het doeltreffendst als hij indirect bleef. Is indirecte invloed een vorm van macht, of een teken dat die macht ontbrak?
Omdat de hervormers in het begin geen nieuwe kerk wilden en het vooral eens waren over wat ze afwezen: de sacramentele en priesterlijke macht van de kerk. Ze wilden terug naar een oudere, zuiverdere vorm van het christendom. Hun verschillen werden pas later in de eeuw duidelijk. Luther dacht vanuit het individu, Zwingli wilde hervorming door de gemeenschap met het stadsbestuur voorop, Calvijn verbond redding met een heilig leven, en de wederdopers zonderden zich af.
Kijk eerst naar wat Karel in Spanje en Italië wel klaarspeelde: de Comuneros verslagen, Rome bezet. Zet daar de Duitse rijksraad naast, waar hij één stem had. Was het een gebrek aan tijd, of een gebrek aan macht?
Om een politiek probleem. Hendrik wilde een zoon om de kroon voor de Tudors te behouden, en daarvoor moest zijn huwelijk met Catharina van Aragon weg. De paus kon dat niet toestaan: hij zat vrijwel gevangen onder de troepen van Karel V, de neef van Catharina. Protestantse adviseurs als Cranmer en Cromwell gebruikten die impasse als wig. Zo werd de koning tussen 1532 en 1535 baas over de kerk, terwijl hij zijn leven lang wantrouwig bleef over veel protestantse ideeën.
Wie telt, zegt ja: waarschijnlijk hooguit 10 procent van de Fransen werd protestants. Maar die groep was sterk op plekken die ertoe deden: twee van de drie belangrijkste adellijke families, de drukkers, en steden als La Rochelle. Alleen in Parijs hadden ze weinig invloed. Hoe weeg je een kleine, machtige minderheid tegen een grote, trouwe meerderheid?
Europeanen noemden hun reizen ontdekking, maar ze troffen verfijnde, volledig werkende politieke en culturele werelden aan. Zonder inheemse bondgenoten, loodsen en tolken waren ze volgens Noble verloren geweest; denk aan Malintzin bij Cortés en de Arabische loods van da Gama. Da Gama's reis noemt Noble zelfs in geen enkel opzicht een ontdekkingsreis: hij volgde bekende routes met kaarten en verslagen. Het woord zegt dus vooral iets over de blik van Europeanen.
Sterk: versterkte bases van Mozambique tot Macao, vergunningen en Portugees als handelstaal. Zwak: weinig Portugezen, waren van weinig waarde, en een levendige lokale handel buiten hun controle. Werkten Aziaten mee omdat ze moesten, of omdat het hun goed uitkwam?
Niet helemaal. Las Casas verklaarde tegen Sepúlveda dat alle volken mensen zijn en dat ook indianen rede hadden. Ze moesten gekerstend worden door bekering, niet door dwang. Maar hij nam aan dat iedereen uiteindelijk christen zou worden. Sommigen noemen hem zelfs een kerkelijke imperialist. Ook de Nieuwe Wetten van 1542, die op zijn kritiek volgden, waren volgens Noble geen teken van een moderne aanvaarding van culturele verscheidenheid.
Cortés landde met vijfhonderd man. Pokken verzwakten de Azteken, onderworpen volken liepen over, en Noble noemt de Spanjaarden in veel opzichten een katalysator. Ziekte heet bij hem de stille bondgenoot. Hoeveel blijft er dan over van de Spaanse verovering als prestatie van de Spanjaarden zelf?
Begin bij waar het rijk op steunde: in Azië beheersten de Portugezen de handel, in Amerika moesten de Spanjaarden koloniseren. Kijk dan naar de aantallen: bijna 200.000 Spanjaarden tegenover waarschijnlijk niet meer dan tienduizend Portugezen in Azië. Maar Portugal koos per gebied een andere aanpak, met elders ook kolonies en slavenarbeid. Hoe groot is het verschil dan nog?
Noble gebruikt dat woord niet, maar hij geeft stof voor beide kanten. Voor: Spaanse munten werden betaalmiddel tot in de Indische Oceaan, en het zilver uit Amerika was volgens Noble cruciaal voor een echt geïntegreerd systeem van wereldhandel. Ook veranderden planten, dieren en ziekten beide werelden. Tegen: er bestond volgens Noble voor 1492 al een systeem van wereldhandel. Nieuw was vooral dat Europa en Spanje er nu in het centrum stonden, zoals de Spanjaarden verkondigden.
Omdat macht op papier iets anders is dan macht in het veld. De oorlog was duur: bastions maakten van elke veldtocht een beleg, en zelfs met Amerikaans zilver kon Filips zijn legers soms nauwelijks betalen. Spaanse troepen reageerden soms gewelddadig op uitblijvende soldij, en in 1576 plunderden ze Antwerpen. Parma kwam niet voorbij de grote rivieren, mede omdat Spanje geld afleidde naar oorlogen met Engeland en Frankrijk. In 1609 waren de Verenigde Provinciën in feite onafhankelijk.
Hij bekeerde zich in 1593 tot het katholicisme, tegenover katholieke legers met Spaans geld en vooral katholieke onderdanen. Maar met het Edict van Nantes gaf hij de hugenoten garnizoenen en het recht hun geloof te belijden. Is een bekering om de vrede te winnen verraad aan je geloof, of politiek verstand?
Er was geen burgeroorlog, maar op alle drie de factoren was er spanning. Binnen het land waren de belastingen die het parlement toestond onder Elizabeth meer dan verdubbeld. Tussen staten had Engeland de Armada (1588) verslagen en Ierland in 1601 onderworpen, maar die oorlogen waren duur. Religieus werden katholieken als verraders terechtgesteld, en in 1605 volgde het Buskruitverraad. Elizabeth gaf twee problemen door aan haar opvolgers: onopgeloste religieuze spanningen en financiële instabiliteit.
Omdat de oorlog vanaf het begin ook over macht ging. Ferdinand II wilde het katholicisme herstellen, maar ook de zelfstandigheid van de Boheemse edelen en steden breken. Buitenlandse vorsten kozen partij om eigen belangen: Frankrijk uit rivaliteit met Spanje, Denemarken en Zweden voor de Oostzee. Tegen het einde sloten vorsten zelfs verbonden met religieuze vijanden. De vrede regelde daarom twee dingen: het calvinisme werd gedoogd, en de vorstendommen werden vrijwel zelfstandig.
De meeste beschuldigingen kwamen van dorpsgenoten, vaak na een epidemie of de dood van een kind. Maar de grote jachten liepen via de angst van plaatselijke elites en via rechtsregels die marteling toestonden. Wie stak het vuur aan, en wie hield het brandend?
Kijk per periode naar drie dingen: strijd binnen het rijk, rivaliteit met andere staten en geloof. Rond 1560 gold de vrede van 1555. Rond 1600 was Rudolf II zwak en kwam het calvinisme op. Rond 1640 woedde de oorlog nog, en aan het eind was de orde vrijwel ingestort. Op welke van de drie factoren groeide het risico het eerst?
Ze verloren het meeste van hun gebied in Brazilië, maar niet de schepen. Omdat de Nederlanders de vrachtvaart beheersten, werden ze de officiële leverancier van slaven aan de Spaanse plantages, en daar verdienden ze tot het eind van de eeuw flink aan. Bovendien brachten ze de suikerteelt over op Fransen en Engelsen in de Caraïben. Hun kracht zat eerder in vervoer en handel dan in land.
Met drieduizend Europese inwoners rond het midden van de eeuw tegen veertienduizend in Massachusetts alleen al lijkt het antwoord ja. Maar Noble noemt die zwakte schijnbaar: in die tijd viel ze nauwelijks op, en de grote winsten lagen in de Caraïben. Meet je succes aan inwoners of aan winst?
Omdat Engeland een instelling had waar het verzet zich op kon richten, en Frankrijk niet. Het Franse Parlement van Parijs was een rechtbank. Het leidde de Fronde, maar keerde terug naar de kroon en hielp de Staten-Generaal buiten spel te houden. Het Engelse Parliament was een wetgevende vergadering met zeggenschap over geld. Het liet in 1649 een koning terechtstellen, zette er in 1688 nog een af en hield daarna het budgetrecht, want Willem had geld nodig voor zijn oorlogen.
Eerst de winst: in 1678 kreeg Frankrijk de Franche-Comté en meer land in de Spaanse Nederlanden, en een kleinzoon van Lodewijk werd koning van Spanje. Dan wat Noble over de kosten zegt: hongersnood, kapitaal dat niet naar handel ging, hervormingen die stopten. Hoe weeg je een kleinzoon op de Spaanse troon tegen een land dat leed onder zijn eigen oorlogen?
Volgens Noble niet echt, al begon hij er wel een. Copernicus bood de zon in het midden aan als rekenmodel, hield cirkelbanen en epicykels, en loste de natuurkundige problemen niet op. Noble noemt hem misschien het best te begrijpen als de laatste ptolemeïsche sterrenkundige. Toch denken geleerden nu dat hij zelf overtuigd was. Tegen het tweede kwart van de zeventiende eeuw zagen veel sterrenkundigen zijn model als werkelijkheid.
Na de aangifte bij de Inquisitie werd de bewegende aarde ketters verklaard, en in 1633 kreeg Galileo huisarrest. Maar dezelfde paus Urbanus VIII gaf hem eerst uitdrukkelijk toestemming voor zijn Dialogue. Noble wijst op de politieke druk van de Habsburgers. Woog voor de paus de geloofsvraag zwaarder, of de politiek?
Volgens Noble niet. Dat beeld komt uit het proces tegen Galileo, en vertekent zelfs dat proces. Copernicus was geestelijke, net als veel latere onderzoekers, en religieuze vragen stonden centraal bij vrijwel elke wetenschapper. De starre reactie op Galileo komt deels voort uit de nasleep van de Reformatie en uit de politieke problemen van de paus. Wel had het proces een verkillend effect in katholieke streken. En ook protestantse leiders stonden eerst niet open voor de ideeën van Copernicus.
Hij legde de soevereiniteit bij het volk en noemde opstand tegen machtsmisbruik gerechtvaardigd. Noble spreekt van een revolutionair beeld op basis van mensenrechten. Maar Locke rechtvaardigde slavernij, en vrouwen zag hij niet als even zelfstandig. Voor wie gold die gelijkheid eigenlijk?
Volgens Noble voerde ze verlichte hervormingen uit zonder zelf verlicht te zijn. Ze verbeterde de belastingheffing, gaf onderdanen meer toegang tot recht, beperkte de uitbuiting van horigen en maakte lager onderwijs verplicht. Haar motief was traditioneel: goed bestuur, mededogen en boeren beter vormen voor het leger. Zelf was ze een vrome katholiek die persvrijheid vreesde. Veel van haar ministers waren wel verlicht. Het antwoord hangt dus af van wat je meet: de maatregel of het motief.
Noble noemt het een adembenemende visie op directe democratie. De burgers besluiten samen, en de algemene wil is iets anders dan de mening van de meerderheid. Maar hij kan aan alle inwoners worden opgelegd, en Rousseau wilde geen remmen op de staat. Wat gebeurt er met wie het niet eens is?
Ten dele. Er kwam meer en ander voedsel, en volwassenen leefden langer, zodat de bevolking voorbij de oude grenzen groeide. Maar volgens Noble bracht ze geen algemene welvaart. Waar het dorpsgezag zwak was, verhoogden landheren in Engeland de pacht en namen ze de dorpsgronden in. Veel plattelanders werden verdreven of verarmden en kwamen vaak in armenhuizen terecht, waar ze moesten werken. Meer voedsel ging dus samen met meer macht voor de landheren.
Binnen Europa verzamelden vorsten nog losse stukjes grondgebied, en de Oostenrijkse Successieoorlog begon met een betwiste erfenis. Maar in 1756 begon voor het eerst een grote Europese oorlog in de rijken overzee. Welk motief weegt voor jou zwaarder als je de Zevenjarige Oorlog verklaart?
Niet alleen. Noble noemt drie factoren: een zware schuld, instellingen die voorrechten verdedigden en een publieke opinie die hervorming wilde. Het onvermogen van de koning kwam daarbij. Toch speelde hij een rol: hij gaf de parlementen hun kracht terug, gaf de Derde Stand geen stemming per hoofd en kwam in mei 1789 zonder programma. Zo ging het initiatief naar de Derde Stand. Een ontevreden elite en geldnood leiden volgens Noble niet vanzelf tot revolutie.
Robespierre noemde terreur rechtvaardigheid en een gevolg van volksbestuur in een revolutie. In het jaar van zijn grootste invloed breidde het Comité de Wet op het Maximum uit en werd de slavernij afgeschaft. Maar de Terreur trof ook sans-culottes, die de radicale Jacobijnen aan de macht hadden gebracht. Hoort de Terreur bij de idealen van 1789, of verraadt ze die?
Oppervlakkig gezien was de cirkel rond: Lodewijk XVI, keizer Napoleon, Lodewijk XVIII. Maar volgens Noble had de Revolutie de absolute monarchie in theorie en praktijk in diskrediet gebracht. Lodewijk XVIII moest het recht van "het volk", hoe smal ook omschreven, erkennen om mee te besturen. Het centrale stelsel van departementen en één wetboek voor alle Fransen bleven. Het herstelde koningshuis kon ook de winst uit het Concordaat niet terugdraaien.
Hij legde gelijkheid voor de wet vast in de Code civil en bracht die naar een groot deel van Europa. Maar vrij politiek leven verdween, en getrouwde vrouwen raakten hun bezit kwijt. Welke van de twee weegt voor jou zwaarder, en waarom?
Meestal niet. Veel liberalen vreesden de massa en waren fel tegen democratie, omdat het gewone volk demagogen zou volgen. Benjamin Constant wilde het stemrecht houden voor de welgestelden en ontwikkelden, en Guizot zei tegen armere Fransen: "Word rijk." De bourgeoisie omarmde het liberalisme omdat het haar eigen deelname aan het bestuur rechtvaardigde. John Stuart Mill ging later verder: hij wilde ook kiesrecht voor vrouwen.
Het publiek zag er in 1819 een aanval op de Bourbons in, en Géricault begon het als aanklacht. Historici zien het vaak als het belangrijkste schilderij van de Franse romantiek: het exotische, de wrede natuur, een buitengewone reeks hartstochten. Is het politiek, romantisch of allebei? En bepaalt de maker wat een schilderij betekent, of het publiek?
Volgens Noble had de Britse regering zich aangepast aan enkele belangrijke volkseisen. Na landelijke agitatie kwam in 1832 de Great Reform Bill, in 1833 de afschaffing van de slavernij en in 1846 die van de graanwetten, na campagne van de Anti-Corn Law League. Het chartisme mislukte, maar zijn hoofdpunten werden later stap voor stap ingevoerd. Rusland ontsnapte ook, maar op een andere manier: daar voorkwam het repressieve tsarisme een massabeweging.
In 1851 hadden de contrarevolutionaire krachten de bewegingen verslagen. Toch schafte Oostenrijk de lijfeigenschap af, en Piëmont-Sardinië hield zijn grondwet van 1848. De ideologieën bleven bestaan. Meet je succes aan wat de revolutionairen wilden, of aan wat er bleef?
Noble noemt Bismarck de belangrijkste beoefenaar. Ook in Italië speelden gekonkel en oorlog mee: Cavour stuurde soldaten naar de Krim om een plaats op het Congres van Parijs te krijgen, en sprak in 1858 in het geheim met Napoleon III af om Oostenrijk tot oorlog te prikkelen. Bismarck koos voor "ijzer en bloed" en bewerkte in 1870 de Emser Depesche. Toch verschilden de eenwordingen volgens Noble in doel én middelen. Cavour bleef gericht op een liberale staat, en volksstemmingen bekrachtigden de eenheid. Bismarck hield vast aan autocratisch bestuur.
Noble lijkt het met hem eens: een sterk, verenigd Duitsland verbrijzelde volgens hem het machtsevenwicht. Maar Disraeli sprak in februari 1871, vlak na de Franse nederlaag. Wat kon hij toen al overzien, en wat weet een historicus achteraf meer?
Voor een deel wel. De zemstvo's gaven Russen vanaf 1864 zeggenschap over lokale zaken, er kwam een onafhankelijke rechtspraak, en de censuur van de pers verdween. Noble noemt de zemstvo's een belangrijk precedent voor zelfbestuur. Maar ze mochten niet over politiek debatteren, en een zemstvo voor heel Rusland wees de tsaar af. Alexander hervormde om Rusland te moderniseren en zijn door God gegeven gezag te stabiliseren. Het regime bleef repressief.
De Commune wilde zelfbestuur, gratis onderwijs en een minimumloon, en het leger doodde 25.000 mensen. Toch werd Frankrijk kort daarna de Derde Republiek, met een gekozen parlement. Gaat democratie over wie stemt, of ook over wie zichzelf mag besturen?
Volgens Noble niet. Politieke macht hing minder af van grondbezit en titels, en de adel moest de macht in wisselende mate delen met de middenklassen. Maar ze paste zich aan: edelen in geldnood trouwden hun kinderen vaak uit aan kinderen van rijke kooplieden, en veel edelen werden industrieel of bankier. Haar macht bleef verrassend lang bestaan. In Pruisen speelde het adellijke officierskorps een belangrijke rol in het bestuur, en in Oostenrijk en Rusland bleef adellijke afkomst de norm voor overheidsdienst.
Adviesboeken als dat van Mrs. Beeton schreven ze voor, en rond het midden van de eeuw bereikte het idee zijn hoogtepunt. Toch hielpen veel burgervrouwen in de zaak, of schreven en gaven ze les. Zegt een voorschrift meer over hoe mensen leefden of over hoe ze wilden dat anderen leefden?
Doordat anderen haar op de samenleving toepasten. Sociaal-darwinisten meenden dat rassen, klassen en naties net als soorten strijden om te overleven. Herbert Spencer vond dat liefdadigheid alleen de ongeschikten in stand hield, en zag armoede als biologische minderwaardigheid. Het sociaal-darwinisme rechtvaardigde zo hardheid tegenover de armen. De koloniale onderwerping van Afrikanen en Aziaten bevestigde voor hen de superioriteit van het witte ras. Darwin trok volgens Noble zelf andere conclusies: hij zocht hoe moreel gedrag kon ontstaan.
Wie naar onderwijs, Comte, Darwin en Pasteur kijkt, ziet een tijd vol vertrouwen in vooruitgang. Maar Carlyle zag zelfzucht, Dostojevski materialisme, en na 1870-1871 werden veel Franse intellectuelen pessimistisch. Was het optimisme de stem van de tijd, of van de groep die het meest van de vooruitgang profiteerde?
Volgens Noble vaak niet. De hoop op winst wekte belangstelling voor een rijk, maar die winst was vaak een illusie. Frankrijk dreef maar 12 procent van zijn buitenlandse handel met zijn koloniën, Duitsland nog minder. Groot-Brittannië handelde vooral met witte vestigingskoloniën als Canada en Australië. Veel voorstanders zaten daar niet mee. Sociaal-imperialisten zagen in een rijk een oplossing voor problemen thuis en een uitlaatklep voor onvrede. Volgens Noble kwam het bouwen van rijken bovendien grotendeels voort uit de wens nationale macht te tonen.
De kaart toont Britse jagers in India, met Indiërs als gidsen en bedienden. Volgens Noble liet zulk beeld het imperialisme veilig en aantrekkelijk lijken voor gewone Britten thuis. Wat leer je dan over India zelf, en wat alleen over de blik van de maker?
Niet alleen. Noble schrijft dat elke Europese mogendheid enige verantwoordelijkheid had voor de spanningen. Wel wijst hij vooral naar Oostenrijk-Hongarije en Duitsland, die in juli 1914 eerder voor oorlog kozen dan voor onderhandelen. De Duitse keizer drong aan op een aanval op Servië. De Duitse leiders zagen de crisis misschien als een gunstig moment voor een oorlog die volgens hen toch zou komen. Maar ook Rusland, Frankrijk en Groot-Brittannië handelden uit eigenbelang.
Noble ziet hun geweld en de harde reactie van de overheid als teken van een wijdverbreide cultus van geweld. Tegelijk vroeg Pankhurst om stemrecht, dus om meer democratie. Kun je geweld gebruiken om toegang te krijgen tot de stembus, en blijft het dan een democratisch doel?
Beide kanten planden snelle aanvallen, zoals het Schlieffenplan. Bij de Marne in september 1914 sloegen Franse en Britse troepen de Duitsers terug, en daarmee verdween volgens Noble voor beide kanten de kans op een snelle overwinning. Daarna bleken loopgraven met prikkeldraad, mijnen en machinegeweren een sterke verdediging. Het machinegeweer was als aanvalswapen bedoeld. Massale aanvallen, zoals bij Verdun en de Somme in 1916, kostten enorme aantallen levens zonder doorbraak.
Op de eerste landelijke raad van sovjets in april was maar ongeveer een zesde van de afgevaardigden bolsjewiek. Volgens Noble leek Rusland een burgerlijke revolutie te hebben. De fouten van de Voorlopige Regering en Lenins terugkeer gaven de bolsjewieken hun kans. Hoeveel van november lag in maart al vast?
Omdat de nederlaag uit het niets leek te komen. De censuur had het volk in het ongewisse gelaten. Duitsland was nooit vanuit het westen binnengevallen, en half 1918 leek het leger nog op de rand van de overwinning. De legende dat intriges en revolutie thuis het leger hadden gesaboteerd, verklaarde wat anders onbegrijpelijk leek. Opvallend genoeg was het Ludendorff zelf die op 29 september meldde dat Duitsland om een wapenstilstand moest vragen.
Keynes vond haar te hard: de herstelbetalingen bedreigden volgens hem de Europese economie en de vrede. Clemenceau zag het anders, want Duitsland had op lange termijn meer mensen en meer economisch vermogen dan Frankrijk. Maar wat telt zwaarder: wat Duitsland verloor, of het gevoel van verraad dat volgens Noble vooral de bitterheid voedde?
Na 1923 kwamen er betrekkelijke welvaart en verzoening. Toch bleef het herstel op elk terrein broos. Frankrijk en Brittannië dreven uit elkaar over Versailles, Europa verloor terrein in de wereld, en in Italië kwam het eerste fascistische regime. Het gevoel van bevrijding ging samen met een angstig verlangen naar orde. De rust was er wel, maar ze kon snel uiteenvallen.
Kijk eerst naar wat het regime deed: het herstelde de orde na de stakingen, maar op een antidemocratische basis. Leg daarnaast het corporativisme en het Lateraans Pact van 1929. Welke van de twee weegt voor jou zwaarder?
Niet volgens Noble. De republiek begon slecht: een nederlaag, de Vrede van Versailles, de hyperinflatie van 1923 en een sterke polarisatie. Maar na 1923 ging het beter. Stresemann kreeg de economie weer aan de praat, en Locarno bracht in 1925 een nieuwe geest van verzoening met Frankrijk. Duitsers konden republikeinen uit verstand worden. Noble ziet wel een zwakke plek: zolang welvaart en samenwerking duurden, kon de democratie standhouden, maar de instellingen waren broos.
Vrouwen kregen in veel landen stemrecht, er werd open over seksualiteit gepraat, en reclame toonde chique, vrije vrouwen. Maar velen gingen terug naar huis, en het ideaal van echtgenote en moeder kreeg nieuwe kracht. Wat zegt een reclamebeeld eigenlijk over hoe vrouwen leefden?
Volgens Noble niet. De werkloosheid groeide en zowel nazi's als communisten wonnen stemmen, maar nazikiezers waren niet simpelweg de economisch meest bedreigden, en ook niet vooral de ongeschoolden. De partij trok wie zich van Weimar had afgekeerd, van winkeliers tot studenten en ambtenaren. Onder katholieken en arbeiders in de industrie deed ze het betrekkelijk slecht. Hitlers positieve programma bleef vaag. De partij werd een verzamelpunt voor wie zich van Weimar had afgekeerd.
Het leninisme legde nadruk op centraal gezag en op de wil om gebeurtenissen te forceren, en schiep zo misschien een kader voor stalinisme. Maar Stalins eigenaardigheden en achtervolgingswaan lijken cruciaal, en recent onderzoek ziet veel improvisatie. Weegt het model zwaarder dan de man, of andersom?
De volksfronten wilden de democratie verdedigen, maar volgens Noble vergrootten ze de polarisatie die ze wilden voorkomen. Na de zege van 1936 gingen de verwachtingen van onderop veel verder dan het verdedigende doel: landbezettingen en stakingen in Spanje, een ongekende stakingsgolf in Frankrijk. Een volksfront kon conservatieven te links lijken. In Spanje volgde een militaire opstand en burgeroorlog, in Frankrijk kapitaalvlucht, berusting en verdeeldheid. De Depressie liet de regeringen weinig ruimte.
Tot en met 1936 leek Hitler alleen de Duitse soevereiniteit te herstellen, en daar viel moeilijk iets tegen in te brengen. Toch keerde de remilitarisering het machtsevenwicht om dat in het voordeel van Frankrijk lag. Weegt het voordeel van achteraf zwaarder dan wat tijdgenoten in maart 1936 konden weten?
Achteraf lijkt het zo: hij viel aan voordat Groot-Brittannië verslagen was, en de omweg via de Balkan was misschien onnodig. Noble waarschuwt dat het achteraf makkelijk is die fout aan te wijzen. Na de zuiveringen en het schijnbaar zwakke optreden tegen Finland had Hitler reden te denken dat de Sovjet-Unie vrij makkelijk zou breken, en westerse deskundigen dachten hetzelfde. De belangrijkste factor was volgens Noble de verrassende kracht van de Sovjets zelf.
De mannen van Reservebataljon 101 waren gewone politiemannen, niet gekozen of getraind voor het doden. Noble noemt hen gewone Duitsers die door het nazisme gevormd waren, en wil hen niet alleen met universele, tijdloze mechanismen verklaren. Maar als het om gewone mensen ging, wat maakt dan het verschil tussen deze mannen en jou?
Het wantrouwen zat er vanaf het begin in. Londen en Washington vreesden dat de Sovjets een aparte vrede zouden sluiten, zoals Rusland in de Eerste Wereldoorlog. De Sovjets vreesden dat de anticommunistische democratieën zich zouden inhouden. Het tweede front dat Stalin eiste, kwam pas op 6 juni 1944. Die vertraging voedde zijn vermoeden dat de bondgenoten de Sovjets het meeste vechtwerk lieten doen, terwijl de Sovjets het tij in het oosten al hadden gekeerd.
Voor Truman leek de bom de logische volgende stap: Japan negeerde zijn waarschuwing, en een invasie kon volgens sommige schattingen een miljoen Amerikaanse slachtoffers kosten. Anderen vonden een demonstratie genoeg, omdat de Amerikaanse overwinning vaststond. Noble noemt het besluit omstreden en velt geen oordeel. Weegt het snelle einde zwaarder dan het doden van burgers, als de uitkomst al vaststond?
Ten dele. Hij zegt meer dan vijftig jaar met eigen ogen te hebben gezien wat de rijken in Amerika leden. Maar hij zegt nergens bij welke voorvallen hij zelf was, en ook niet dat hij de toespraak van Hatuey hoorde. Bovendien kiest hij "a few" voorbeelden uit ontelbaar veel, voor een prins die hij wil overtuigen. Zijn tekst is dus sterk bewijs voor zijn standpunt, en zwakker bewijs voor elk afzonderlijk voorval.
Hij noemt de "conquests" tiranniek en wil dat de vorst er geen vergunningen meer voor geeft. In dezelfde proloog heeft God de rijken aan de Spaanse kroon toevertrouwd, om ze te besturen en te bekeren. Kun je iemand die een rijk wil houden en de veroveringen wil stoppen een tegenstander van expansie noemen?
Samenvatting Geschiedenis II: De vorming van de moderne wereld, 1500-1945 · Oefenen met Geschiedenis II: De vorming van de moderne wereld, 1500-1945 · Bekijk prijzen